خبرگزاری مهر-گروه استان‌ها؛ در ارتفاعات سرد و برف‌گیر چهارمحال‌وبختیاری، جایی که زمستان تا نیمه‌های بهار ادامه دارد، گیاهی می‌روید که مردم محلی آن را «کلوس» می‌نامند؛ گیاهی کمیاب، دارویی و ارزشمند که از دل برف سر برمی‌آورد و به‌عنوان یکی از گران‌ترین محصولات کوهستانی ایران شناخته می‌شود.

کلوس برخلاف بسیاری از گیاهان دارویی، چرخه رویشی ویژه‌ای دارد؛ زمانی جوانه می‌زند که هنوز برف‌ها کاملاً آب نشده‌اند و همین ویژگی، آن را به یکی از نمادهای مقاومت و سازگاری طبیعت زاگرس تبدیل کرده است. مردم محلی می‌گویند: کلوس از دل سختی می‌روید و برای همین شفابخش است.

این گیاه به دلیل خواص دارویی فراوان—از بهبود مشکلات گوارشی تا تقویت سیستم ایمنی—در سال‌های اخیر با استقبال گسترده‌ای در بازارهای گیاهان دارویی روبه‌رو شده و قیمت آن در برخی سال‌ها به چند میلیون تومان برای هر کیلو رسیده است. همین ارزش اقتصادی، برداشت آن را به یکی از فعالیت‌های مهم بهاری در روستاهای کوهستانی تبدیل کرده است.

با این حال، برداشت بی‌رویه، تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌ها، زنگ خطر را برای آینده این گیاه نادر به صدا درآورده است. کارشناسان محیط‌زیست هشدار می‌دهند که اگر الگوی برداشت اصلاح نشود، کلوس نیز مانند بسیاری از گونه‌های ارزشمند زاگرس در معرض تهدید جدی قرار خواهد گرفت.

در این گزارش، خبرنگار مهر به ارتفاعات شهرستان‌های کوهرنگ، اردل و لردگان رفته و با سه نفر از افراد مرتبط—یک بهره‌بردار محلی، یک کارشناس گیاهان دارویی و یک محیط‌بان—گفت‌وگو کرده است تا تصویری روشن از وضعیت امروز کلوس، چالش‌ها و راهکارهای حفاظت از آن ارائه دهد.

کلوس معمولاً در ارتفاعات بالای دو هزار متر رشد می‌کند و یافتن آن کار ساده‌ای نیست

غلامرضا محمدی بهره‌بردار محلی در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: بیش از ۲۰ سال است که هر بهار برای برداشت کلوس به ارتفاعات می‌روم، کلوس برای ما فقط یک گیاه نیست؛ بخشی از زندگی و فرهنگ ماست. از بچگی یاد گرفتیم که چطور آن را پیدا کنیم و چطور بدون آسیب زدن به ریشه برداشتش کنیم.

وی توضیح داد: کلوس معمولاً در ارتفاعات بالای دو هزار متر رشد می‌کند و یافتن آن کار ساده‌ای نیست. گاهی باید ساعت‌ها در برف و سنگلاخ بگردیم تا چند بوته پیدا کنیم. همین سختی‌هاست که قیمتش را بالا می‌برد.

محمدی با اشاره به افزایش تقاضا در سال‌های اخیر گفت: بازار کلوس داغ شده و همین باعث شده بعضی‌ها بدون تجربه کافی وارد کار شوند. این افراد ریشه گیاه را هم درمی‌آورند و همین کار باعث نابودی رویشگاه‌ها می‌شود.

وی تأکید کرد: مردم محلی همیشه برداشت اصولی را رعایت کرده‌اند: «ما فقط ساقه و برگ را می‌چینیم و ریشه را دست نمی‌زنیم. اگر ریشه بماند، سال بعد دوباره گیاه رشد می‌کند.»

محمدی در پایان از مسئولان می‌خواهد که برای ساماندهی برداشت کلوس، آموزش و نظارت بیشتری انجام دهند: اگر همین‌طور پیش برود، چند سال دیگر چیزی برای چیدن نمی‌ماند.

برداشت بی‌رویه، بزرگ‌ترین تهدید برای گیاه کلوس

نسرین احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد در گفتگو با خبرنگار مهر،کلوس را یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی زاگرس دانست و گفت: این گیاه ترکیبات ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی قوی دارد و در طب سنتی برای درمان مشکلات گوارشی، دردهای عضلانی و تقویت سیستم ایمنی استفاده می‌شود.

وی توضیح داد: شرایط رویشی خاص کلوس، دلیل اصلی کمیابی آن است: کلوس فقط در مناطق سرد، مرتفع و سنگی رشد می‌کند و چرخه رویشی آن بسیار حساس است. کوچک‌ترین تغییر در بارش یا دما می‌تواند رشد آن را مختل کند.

احمدی هشدار داد: برداشت بی‌رویه، بزرگ‌ترین تهدید برای این گیاه است: اگر ریشه برداشت شود، گیاه برای همیشه از بین می‌رود. متأسفانه برخی برداشت‌کنندگان غیرمحلی به این موضوع توجه نمی‌کنند.

وی پیشنهاد داد: برداشت کلوس باید تحت نظارت و با مجوز انجام شود: در بسیاری از کشورها، برداشت گیاهان دارویی کمیاب فقط با آموزش و کارت بهره‌برداری مجاز است. این الگو می‌تواند در ایران نیز اجرا شود.

این کارشناس تاکید کرد: توسعه کشت کلوس در مزارع تحقیقاتی می‌تواند فشار برداشت از طبیعت را کاهش دهد: اگر بتوانیم شرایط رویشی آن را شبیه‌سازی کنیم، می‌توانیم بخشی از نیاز بازار را از طریق کشت تأمین کنیم.

کلوس یکی از حساس‌ترین گونه‌های منطقه است

حسین کیانی، فعال محیط زیست باسابقه منطقه بازفت، در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: سال‌هاست که با چالش برداشت بی‌رویه گیاهان کوهی مواجه هستم، کلوس یکی از حساس‌ترین گونه‌های منطقه است و هر سال تعداد بیشتری از افراد غیرمحلی برای برداشت آن وارد کوهستان می‌شوند.

وی توضیح داد: نبود قوانین مشخص، کار نظارت را دشوار کرده است: ما می‌دانیم که مردم محلی برداشت اصولی انجام می‌دهند، اما کنترل افراد ناشناس سخت است. برخی حتی شبانه وارد مناطق حفاظت‌شده می‌شوند.

کیانی تأکید کرد: کاهش بارش‌ها نیز وضعیت را پیچیده‌تر کرده است: در سال‌هایی که برف کم باشد، کلوس کمتر رشد می‌کند و همین باعث می‌شود فشار برداشت بیشتر شود.

وی بیان داشت: آموزش و مشارکت مردم بهترین راه حفاظت از این گیاه است: وقتی مردم محلی در حفاظت شریک باشند، خودشان مراقب رویشگاه‌ها خواهند بود.

کیانی در پایان گفت: کلوس بخشی از هویت زاگرس است. اگر امروز مراقبش نباشیم، فردا فقط نامی از آن باقی می‌ماند.

به گزارش خبرنگار مهر، کلوس، این گیاه برف‌زاد و ارزشمند چهارمحال‌وبختیاری، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه، مدیریت و حفاظت است. گفت‌وگو با بهره‌برداران، کارشناسان و فعالان محیط زیست نشان می‌دهد که آینده این گیاه وابسته به سه عامل کلیدی است: برداشت اصولی، نظارت مؤثر و آموزش جوامع محلی. اگر این سه محور به‌صورت هماهنگ اجرا شود، می‌توان امیدوار بود که کلوس همچنان در بهارهای آینده از دل برف سر برآورد و بخشی از میراث طبیعی زاگرس باقی بماند.