خبرگزاری مهر – گروه استان ها: طی سال های اخیر رسانه های مختلف نسبت به واردات بی رویه زیره از افغانستان و فروش آن به جای زیره کرمان در بازار این شهر هشدار داده بودند، اما حالا بر اثر بی توجهی به کشت گیاهان دارویی در استان کرمان، خشکسالی و کاهش بارندگی از یک سو و از سوی دیگر سرمایه گذاری سایر استان ها در کشت این محصول شاهد افزایش تولید زیره در استان های دیگر هستیم.

زیره به صورت سنتی در کرمان، خراسان رضوی و خراسان شمالی تولید می شود، اما کشاورزان استان گلستان با سرمایه گذاری روی این محصول گوی تولید را ربوده اند.

کرمانی ها که به بهانه کشت دیم و خودروی این محصول در کوهستان ها دلیل افت تولید را به نبود بارندگی گره زده اند در حالی جایگاه خود را از دست می دهند که در سایر استانها سرمایه گذاری و برنامه ریزی برای کشت هدفمند این محصول در حال انجام است.

از سوی دیگر عدم برندیگ و بسته بندی از یک سو و فروش فله ای و بی قاعده این محصول از سوی دیگر، زمینه را برای از دست دادن بازار این محصول فراهم کرده اند؛ همان سرنوشتی که در تولید پسته، خرما و گردو… نیز گریبان کرمانی ها را گرفته است.

با اینکه کرمان تا چند سال قبل رتبه نخست تولید پسته، رتبه دوم تولید خرما و رتبه دوم تولید گردو را داشت حالا به دلایل مختلف شاهد از دست رفتن این بازارها است.

طلای سیاهی که در خشکسالی و بی توجهی گم شد

کرمان، پهناورترین استان ایران، سال‌هاست که با خشکسالی، کم‌ آبی و برداشت‌های بی‌رویه از منابع زیرزمینی دست و پنجه نرم می‌کند.

این مشکل اما فقط به خشک شدن باغ‌های پسته یا کاهش سطح سفره‌های آب زیرزمینی محدود نشده است؛ یکی از ارزشمندترین و مشهورترین سوغات‌های این دیار، «زیره کرمان»، نیز در سال‌های اخیر با کاهشی جدی در تولید روبه‌رو شده و بازار آن مملو از محصولات وارداتی است که با نام کرمان به فروش می‌رسد.

«زیره به کرمان بردن» که روزگاری ضرب‌المثل محال بود، امروز به واقعیتی تلخ در بازارهای این استان تبدیل شده است.

زیره کرمان که به دلیل مرغوبیت بی‌نظیر در کشور و جهان شهرتی دیرینه دارد، عمدتاً به صورت خودرو در مناطق کوهستانی و مرتفع استان کرمان می‌روید و تنها منبع آبی آن، باران‌های فصلی است؛ اما خشکسالی‌های پی‌درپی، تیشه به ریشه این گیاه ارزشمند زده است.

بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای کرمان، بیش از ۸۰ درصد ظرفیت سدهای این استان خالی است و تنها ۲۲ درصد از مخازن سدها پر است که نسبت به سال گذشته کاهش ۲۶ درصدی را نشان می‌دهد.

سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از دشت‌های استان کرمان سالانه بین ۱ تا ۲ متر افت می‌کند.

به گفته علی رفیعی، یکی از فعالان تجارت زیره کرمان، مناطق رویش این گیاه در سال‌های گذشته خبر و کوشک بافت، جبالبارز و کوه‌های ساردو جیرفت و کوه‌های بم بوده است، اما با وقوع خشکسالی‌های پی‌درپی، محصول زیره به شدت کاهش یافته و بوته‌های زیره خوراک دام شده‌اند.

وی در گفتگو با مهر با هشدار نسبت به آینده این محصول می‌گوید: در سال‌های گذشته، در کنار بی‌اعتنایی مسئولین به این محصول، هر از چند گاهی از سوی کارشناسان هشدارهایی داده می‌شد که خشکسالی تیشه به ریشه زیره کرمان زده و اگر برایش چاره‌ای اندیشیده نشود از بین می‌رود؛ آن پیش‌بینی‌ها امروز به حقیقت پیوست.

وی ادامه داد: با وجود آنکه زیره کرمان از نظر مرغوبیت در کشور و دنیا همتا ندارد، اما تاکنون برنامه جدی برای صادرات آن وجود نداشته است.

وی تصریح می کند: سالانه حدود ۲۰ تن زیره در کرمان تولید می‌شود و هیچ برنامه مدونی برای کشت هدفمند این محصول وجود ندارد.

رفیعی، ادامه می دهد: زیره در کرمان به طور خودرو تولید می‌شود و عشایر و بومیان برای امرارمعاش، آنها را برداشت می‌کنند و از طریق واسطه‌ها به بازار می‌رسانند.

وی می گوید: در کرمان زیره در حجم تجاری تولید نمی‌شود، در حالی که یک کالای با ارزش است و می‌تواند شأن تجاری خوبی برای استان کرمان ایجاد کند.

وی می افزاید: اگر تولید بالا باشد امکان صادرات هم وجود دارد، اما زیره در حال حاضر تجاری نیست و فقط مسافران به عنوان سوغات زیره می‌خرند.

این فعال تجارت زیره می گوید: بر اساس آمارها، افغانستان در سال گذشته نزدیک به ۳۰ هزار تن زیره به ارزش ۳۹ میلیون دلار صادرات داشته است و بخشی از این حجم عظیم، راهی بازار ایران و به ویژه کرمان می‌شود و با نام زیره کرمان به مشتریان عرضه می‌گردد؛ این موضوع نه تنها به اصالت برند «زیره کرمان» لطمه زده، بلکه اعتماد مسافران و گردشگرانی را که به دنبال خرید سوغات اصیل کرمانی هستند، خدشه‌دار کرده است.

رفیعی، می افزاید: این در حالی است که زیره سبز یکی از مهم‌ترین گیاهان صادراتی کشورهای آسیایی محسوب می‌شود و از نظر ارزش مالی پس از زعفران دومین گیاه صادراتی است. اما کرمان با وجود داشتن یکی از مرغوب‌ترین انواع زیره در جهان، از این ظرفیت بی‌نصیب مانده است.

بازار کرمان؛ مملو از زیره‌های افغانی و چینی

خشکسالی و کاهش تولید داخلی، زمینه را برای ورود زیره‌های خارجی به بازار کرمان فراهم کرده است.

افاغنه‌ای که درصد زیادی از جمعیت کرمان را تشکیل می‌دهند، از این فرصت بهره گرفته و زیره‌هایی را که خود کشت کرده‌اند، وارد بازار کرده‌اند وحالا دیگر بازار زیره کرمان مملو از محصولاتی است که با نام کرمان به فروش می‌رسد، اما ریشه در خاک افغانستان دارد.

نبود برندینگ و بسته بندی

یکی دیگر از مشکلات اساسی تولید و صادرات زیره در کرمان، نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی است.

در حالی که زیره می‌تواند به محصولاتی با ارزش افزوده بالا مانند اسانس، داروهای گیاهی و عصاره‌های دارویی تبدیل شود، اما در کرمان این زیرساخت‌ها وجود ندارد.

نبود صنایع تبدیلی موجب می‌شود که این گیاه دارویی ارزشمند به صورت عمده و بدون داشتن ارزش افزوده از استان کرمان خارج شود.

با ایجاد صنایع تبدیلی، می‌توان ضمن افزایش درآمد باغداران و عشایر، اشتغال پایدار در مناطق روستایی ایجاد کرد و سهم کرمان از بازار جهانی گیاهان دارویی را افزایش داد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت‌های بی‌نظیر استان کرمان در حوزه گیاهان دارویی اظهار کرد: اقلیم متنوع کرمان که دارای هر چهار فصل است، بستر مناسبی برای رویش گونه‌های متعدد گیاهان دارویی از جمله آلاله، آویشن، گل محمدی، حنا، زرشک، زیره سیاه و سبز، زعفران و شیرین بیان فراهم کرده است و این محصولات علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، به خارج از استان کرمان نیز صادرات دارند.

علیرضا ابوالحسنی، با تأکید بر جایگاه کرمان در سطح کشور افزود: سهم این استان از ظرفیت گیاهان دارویی کشور قابل توجه است و کرمان می‌تواند به عنوان پایلوت اجرای طرح‌های توسعه‌ای در این حوزه مطرح شود و تحقق این هدف نیازمند مشارکت بخش خصوصی و بهره‌برداران است تا بتوانیم حداکثر بهره‌وری را از منابع آب و خاک داشته باشیم.

ابوالحسنی، با اشاره به تنوع زیستی غنی ایران گفت: کشور ما از غنی‌ترین مناطق جهان از نظر تنوع گیاهی است، اما خشکسالی‌های پی‌درپی، برداشت‌های غیراصولی و بی‌رویه، این سرمایه ملی را به شدت تهدید می‌کند.

وی ادامه داد: در مراتع استان کرمان تاکنون بیش از ۱۴۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده که بیش از ۴۰۰ گونه آن، گیاهان دارویی هستند و تقریباً یک‌ سوم مراتع استان کرمان را رویشگاه‌های این گیاهان شامل کلپوره، آلاله، آویشن، زیره سیاه، آنغوزه تلخ و شیرین، درمنه ترکی، شیرین بیان و آویشن شیرازی تشکیل می‌دهند.

وی شیرین بیان و آنغوزه را دو گونه شاخص و راهبردی استان کرمان معرفی کرد و گفت: این دو گونه نقش مهمی در تأمین نیاز بازار داخلی و همچنین صادرات و ارزآوری برای کشور دارند؛ اما با این حال، به دلیل برداشت‌های بی‌رویه، این گونه‌ها نیز مانند بسیاری از گیاهان دیگر در معرض تهدید جدی قرار گرفته‌اند.

مدیرکل منابع طبیعی شمال استان کرمان در ادامه با اشاره به توزیع جغرافیایی گونه‌های دارویی گفت: بیشترین تعداد گونه‌های دارویی مرتعی و کشت‌شده در شهرستان کرمان و مناطقی مانند راین، گلباف و شهداد قرار دارد و کم‌ترین تعداد نیز متعلق به شهرستان انار است.

ابوالحسنی، با اشاره به وضعیت زیره سیاه کرمانی، یکی از مشهورترین و باارزش‌ترین گیاهان دارویی استان کرمان، هشدار داد: متأسفانه این گیاه که در ضرب‌المثل معروف «زیره به کرمان بردن» نماد فراوانی و اصالت است، امروز در لیست گونه‌های در معرض انقراض قرار دارد و حال و روز خوشی ندارد.

وی مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده زیره سیاه را برداشت‌های بی‌رویه، وسعت محدود رویشگاه‌ها و نبود آگاهی کافی بهره‌برداران از روش‌های صحیح برداشت برشمرد و گفت: علاوه بر زیره، کرفس کوهی نیز در شرایط مشابهی قرار دارد و نیازمند توجه جدی است.

ابوالحسنی، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای حفاظت از این گونه‌های ارزشمند خاطرنشان کرد: تأمین اعتبارات حفاظتی، برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی برای بهره‌برداران و ایجاد تشکل‌های مردمی برای حفاظت از منابع طبیعی، از جمله برنامه‌هایی است که برای جلوگیری از انقراض این گونه‌های دارویی در دستور کار قرار گرفته است.

نیاز به کشت هدفمند و برنامه‌ریزی دقیق

زیره کرمان با وجود تمام پتانسیل‌های بی‌نظیر، در غفلت و بی‌توجهی گرفتار شده است و برای نجات این طلای سیاه از انقراض و بازگرداندن آن به جایگاه واقعی خود، چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد.

نخست آنکه باید الگوی کشت از محصولات آب‌ بر به سمت گیاهان دارویی کم‌آب‌خواه تغییر کند.

زیره گیاهی است که با کمترین میزان بارش و فعالیت به عمل می‌آید و می‌تواند جایگزین مناسبی برای بسیاری از محصولات پرآب‌بر در استان کرمان باشد.

در مرحله بعد باید برنامه‌ریزی برای کشت هدفمند و صنعتی زیره در دستور کار قرار گیرد تا این محصول از حالت خودرو و سنتی خارج شده و به تولیدی در حجم تجاری تبدیل شود.

همچنین باید صنایع تبدیلی و تکمیلی برای فرآوری زیره در استان کرمان ایجاد شود تا ارزش افزوده این محصول در خود استان باقی بماند و اشتغال پایدار ایجاد شود.

همچنین باید برند «زیره کرمان» مورد حمایت و نظارت قرار گیرد تا از فروش زیره‌های خارجی با نام کرمان جلوگیری شده و اعتماد ازدست‌رفته به این برند اصیل باز گردد.

زیره کرمان، این طلای سیاه که روزگاری نه تنها سوغات کرمان، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اقتصادی این استان بود، امروز با کاهش تولید، هجوم محصولات خارجی و نبود برنامه‌ریزی مدون، در آستانه فراموشی قرار گرفته است.

خشکسالی و کم‌ آبی، عامل طبیعی این بحران است، اما بی‌توجهی مسئولان، نبود صنایع تبدیلی، نبود برنامه صادراتی و عدم حمایت از برند اصیل زیره کرمان، عوامل انسانی‌ هستند که این بحران را به فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر تبدیل کرده‌اند.

اگر چه کرمان به عنوان یکی از تولیدکنندگان عمده زیره در کشور شناخته می‌شود و حتی در آبانماه سال ۱۴۰۳ به عنوان «پایتخت زیره جهان» معرفی شد، اما این عنوان بدون برنامه‌ریزی عملیاتی و حمایت جدی، تنها یک شعار خواهد ماند.

نجات زیره کرمان نیازمند عزمی جدی در سطح استانی و ملی است تا این گنج ارزشمند از نابودی نجات یابد و بار دیگر به عنوان یکی از افتخارات اقتصادی و فرهنگی کرمان بدرخشد.