به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، با گسترش شتابان زیست‌فناوری در جهان و نقش تعیین‌کننده آن در امنیت غذایی، سلامت و اقتصاد دانش‌بنیان، برنامه‌ریزی هدفمند برای توسعه این حوزه در ایران به یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری علمی کشور تبدیل شده است. در همین راستا، مجموعه‌ای از اقدامات فناورانه، پژوهشی و نهادی با محوریت تحلیل داده‌های علمی، توسعه زیرساخت‌های نوآوری و تقویت زنجیره‌های ارزش راهبردی در حوزه زیست‌فناوری در دستور کار قرار گرفته است.

یکی از مهم‌ترین گام‌ها در این مسیر، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین هوش مصنوعی برای تحلیل پیشرفته داده‌های علمی کشور در حوزه زیست‌فناوری است. در این چارچوب، با استفاده از مدل‌های زبانی هوش مصنوعی و ابزارهای پردازش زبان طبیعی، داده‌کاوی گسترده‌ای بر روی مقالات علمی پژوهشگران ایرانی انجام شده است. این فرایند با اتصال به API پایگاه‌های داده علمی بین‌المللی از جمله Scopus و PubMed صورت گرفته و امکان استخراج و تحلیل نظام‌مند داده‌های علمی کشور را فراهم کرده است.

در جریان این تحلیل‌ها، مقالات دانشگاه‌های کشور بر اساس شاخص‌های علمی معتبر از جمله نمایه JCR و سطوح کیفی Q۱ و Q۲ دسته‌بندی شده‌اند. همچنین بیش از ۳۲ هزار مقاله علمی مرتبط با حوزه زیست‌فناوری در قالب ۴۰ دسته فناوری شناسایی و با بهره‌گیری از مدل‌های پردازش زبان طبیعی، از منظر ویژگی‌های معنایی و موضوعی تحلیل شده‌اند. این اقدام زمینه پیونددهی هوشمند میان فناوری‌های نوین زیست‌فناوری و ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور را فراهم کرده و نقشه‌ای دقیق از توانمندی‌های علمی در این حوزه ارائه داده است.

راه‌اندازی هفت هسته تخصصی حوزه فناوری‌های زیستی در دانشگاه

در ادامه این برنامه، به منظور پوشش نهادی کامل فناوری‌های زیستی در کشور، هفت هسته تخصصی در دانشگاه‌ها راه‌اندازی شده است. همچنین مدل هم‌افزایی نهادی برای اجرای طرح «تقسیم‌کار ملی زیست‌فناوری» طراحی شده که با مشارکت دستگاه‌های مختلف از جمله ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی، سازمان برنامه و بودجه کشور، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و بنیاد ملی علم ایران در حال اجرا است.

در این چارچوب، سامانه طرح تقسیم‌کار ملی زیست‌فناوری به نشانی biodcportal.com به‌روزرسانی شده و مأموریت‌های فناورانه به دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و جهاد دانشگاهی ابلاغ شده است. همچنین پراکندگی شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه‌های مختلف فناوری زیستی شناسایی و تحلیل شده است.

در گام اجرایی این طرح، ارتباط مستمر رابطان ۱۳۸ دانشگاه کشور با دبیرخانه طرح تقسیم‌کار ملی برقرار شده و مستندات مرتبط با مأموریت‌های فناورانه دانشگاه‌ها در سامانه ثبت شده است. در این فرآیند، موضوعات فناوری محوله به دانشگاه‌ها توسط رابطان دانشگاهی بررسی و درباره آن‌ها تصمیم‌گیری شده است؛ به‌گونه‌ای که برخی فناوری‌ها مورد تأیید قرار گرفته و در مواردی نیز اصلاح یا تغییر موضوعات فناورانه انجام شده است. همچنین نیازهای اولیه مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاهی کشور دریافت و مورد بررسی قرار گرفته و تحلیل پتنت در حوزه‌های فناورانه احصا شده نیز انجام شده است.

انعقاد تفاهم‌نامه‌های همکاری با دانشگاه‌ها با هدف هم‌افزایی ظرفیت‌های علمی کشور

از دیگر اقدامات انجام‌شده در این حوزه می‌توان به انعقاد تفاهم‌نامه‌های همکاری با دانشگاه‌ها ذیل موضوعات کلان پروژه‌های مصوب هر دانشگاه اشاره کرد. این همکاری‌ها با هدف هم‌افزایی ظرفیت‌های علمی کشور و تسریع در توسعه فناوری‌های زیستی راهبردی دنبال می‌شود.

در کنار توسعه زیرساخت‌های علمی و فناورانه، برنامه‌های گسترده‌ای نیز در حوزه ترویج و فرهنگ‌سازی زیست‌فناوری اجرا شده است. برگزاری «هشتمین کارسوق مهندسی ژنتیک و نخستین کارسوق طراحی دارو» و آغاز اقدامات برای برگزاری نهمین دوره آن، از جمله این برنامه‌هاست.

همچنین از تجهیز و راه‌اندازی «مجموعه شهردخت تخصصی زیست‌فناوری ویژه دختران» حمایت شده و ششمین دوره مسابقه مسئله‌محور زیست برگزار شده است.برگزاری رویداد توان‌افزایی زیست‌فناوری، آیین نوورودی ویژه دانشجویان رشته‌های زیست‌فناوری و پزشکی و هماهنگی برای مشارکت اساتید و دانشجویان دانشکده علوم زیستی دانشگاه تربیت مدرس نیز از دیگر اقدامات انجام‌شده در راستای توسعه فرهنگ علمی و تقویت سرمایه انسانی این حوزه بوده است.

عبور از خام فروشی در حوزه زیست‌فناوری

در راستای تکمیل و حمایت از زنجیره‌های ارزش راهبردی زیست‌فناوری نیز برنامه‌های متعددی در دست اجرا قرار دارد. یکی از محورهای مهم این برنامه‌ها، عبور از خام‌فروشی در حوزه زیست‌فناوری و حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالا است. در همین راستا، سند سیاستی و سرمایه‌گذاری برای اجرای طرح «پالایشگاه زیستی» در دو حوزه زیست‌فناوری مغذی و زیست‌فناوری نیشکر تدوین شده است.

همچنین راه‌اندازی خط تولید نخ بخیه و پودر پلاسمای با گرید دامی با همکاری مجموعه کشاورزی خراسان و شتاب‌دهنده اینوتکس در حال پیگیری است. در حوزه دارو و مواد اولیه دارویی نیز برنامه‌هایی برای توسعه تولید مواد مؤثره دارویی ارزبر و استفاده از مواد پایه پتروشیمی برای تولید مواد اولیه دارویی با همکاری هلدینگ‌های پتروشیمی در حال اجرا است.

در حوزه امنیت غذایی و زیست‌فناوری صنعتی نیز اقدامات حمایتی متعددی در حال انجام است. از جمله این اقدامات می‌توان به حمایت از شرکت «سیمیا واکسن» برای تولید واکسن خوراکی و ویروپور ویژه ماهی سی‌بس دریایی در حوزه واکسن‌های دام، طیور و آبزیان اشاره کرد.

همچنین در حوزه میکروبیوم و پروبیوتیک، رویداد توان‌افزایی «سلسله رویدادهای میکروبیوم در سلامت و بهره‌وری آبزیان» برگزار شده و نخستین کلاس امنیت غذایی و دارویی کشور توسط دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی برگزار شده است. علاوه بر این، همایش بین‌المللی میکروبیوم و سلامت در انستیتو پاستور برگزار شده و «پروبیوتیک» به عنوان یکی از اقلام تیپ نوآورانه به فهرست اقلام راهبردی افزوده شده است.

در حوزه زیست‌دریا نیز پانزدهمین نشست تخصصی با عنوان «زیست‌بوم دریا» در پژوهشگاه ابری با حضور نمایندگان دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مرکز همکاری‌های تحول و پیشرفت، معاونت علمی، سازمان شیلات، مؤسسه تحقیقات شیلات و شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه زیست‌دریا برگزار شده است. همچنین همکاری‌هایی با هلدینگ سرمایه‌گذاری پاسارگاد، انجمن خوراک دام کشور و پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی در این حوزه شکل گرفته است.

تلاش برای حل چالش‌های امنیت‌غذایی و محیط‌زیست در همکاری‌های بین دستگاهی

در حوزه همکاری‌های بین‌دستگاهی نیز تعاملات گسترده‌ای برای حل چالش‌های مرتبط با امنیت غذایی و محیط زیست صورت گرفته است. از جمله این اقدامات می‌توان به همکاری با معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی در تدوین راهبردها و برنامه اقدام ملی سوم تنوع زیستی کشور و همکاری با دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی در تدوین سند راهبرد ملی بهبود کیفیت آب آشامیدنی برای دوره ۱۴۰۵ تا ۱۴۱۰ اشاره کرد.

همچنین مشارکت در برگزاری رویداد «رعنا» در حوزه سلامت و امنیت غذایی با همکاری مؤسسه دانش‌بنیان برکت و برگزاری رویداد اینوفارم با همکاری پژوهشگاه ابری و انجمن خوراک دام و طیور کشور از دیگر اقدامات انجام‌شده در این زمینه است.

تمرکز بر تولید بومی زیست‌داروها، محصولات تغذیه‌ای و اقلام راهبردی نیز از دیگر محورهای مهم این برنامه‌ها به شمار می‌رود. در این راستا، توسعه تولید انسولین و داروهای مشتق از پلاسما و حمایت از تولید اقلام راهبردی از جمله تجهیزات پزشکی و واکسن‌های انسانی در دستور کار قرار گرفته است. همچنین تکمیل زنجیره ارزش مواد اولیه شیرخشک و توسعه تولید داخلی تجهیزات و ملزومات پزشکی پیشرفته پیگیری می‌شود.

در همین زمینه، با شناسایی تجهیزات پزشکی با ارزبری بالا، فراخوان‌هایی برای حمایت از تولید داخلی این محصولات منتشر شده است. هدف از اجرای این برنامه، کاهش وابستگی به واردات در حوزه تجهیزات تشخیصی و درمان‌های پیشرفته و دستیابی به صرفه‌جویی ارزی حدود ۵۰۰ میلیون دلار است.

در حوزه اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت نیز دبیرخانه این قانون اقدام به برگزاری فراخوان اول و دوم برنامه‌های حمایتی سال ۱۴۰۴ کرده است. همچنین در راستای توسعه زیرساخت‌های پژوهشی، از آزمایشگاه‌های فعال در حوزه زیست‌مهندسی حمایت شده که از جمله آن‌ها می‌توان به آزمایشگاه ملی محصولات پیشرفته درمانی (ATMP) با تمرکز بر سرطان در انستیتو کانسر اشاره کرد.

ایجاد و توسعه مراکز ملی پژوهش‌های بالینی

در ادامه این برنامه‌ها، ایجاد و توسعه مراکز ملی پژوهش‌های بالینی محصولات پیشرفته درمانی (CRO) با رویکرد مرجعیت ملی و همکاری با سازمان جهانی بهداشت (WHO) در دستور کار قرار گرفته و از سه مرکز جامع سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی نیز حمایت شده است.

در حوزه سلامت دیجیتال نیز برنامه‌هایی برای اتصال بخش عرضه و تقاضا با هدف کاهش ۱۰ درصدی هزینه‌های بیماری‌های مزمن در حال اجرا است. در این راستا، هماهنگی‌های لازم برای اجرای پایلوت‌های استانی با معاونت‌های بهداشت و درمان وزارت بهداشت، بیمه سلامت، سازمان تأمین اجتماعی و شورای عالی بیمه سلامت انجام شده و بازدیدهای استانی نیز در همین زمینه صورت گرفته است.

همچنین فراخوان‌هایی برای مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه سلامت الکترونیک برگزار شده که از جمله آن‌ها می‌توان به فراخوان غربالگری دیجیتال بیماری‌های مزمن تنفسی، ایجاد سامانه هوشمند خدمات سلامت و پایش هوشمند تجهیزات پزشکی اشاره کرد. در کنار این اقدامات، استاندارد SAMD برای اداره‌کل تجهیزات پزشکی تدوین و ابلاغ شده و با همکاری کمیسیون هوشمندسازی هیئت دولت، آیین‌نامه پرونده‌های سلامت الکترونیک نیز تهیه و ابلاغ شده است.

در حوزه سرمایه‌گذاری راهبردی در پزشکی بازساختی و محصولات درمانی پیشرفته نیز توسعه زیرساخت‌های فناورانه و شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری در دستور کار قرار گرفته است. در این چارچوب، تجهیز و استانداردسازی حداقل چهار مرکز جامع سلول‌های بنیادی و ایجاد دو آزمایشگاه ملی مرجع در حوزه‌های سرطان‌شناسی، سلول‌درمانی، ژن‌درمانی و مهندسی بافت برنامه‌ریزی شده است. همچنین در حوزه تجاری‌سازی، ایجاد دو مرکز ملی توسعه و تولید قراردادی (CDMO) با مشارکت بخش خصوصی و حمایت از شکل‌گیری دو سازمان پژوهشی قراردادی (CRO) جدید در دستور کار قرار دارد. در کنار این اقدامات، برنامه تجاری‌سازی حداقل ۲۰ محصول فناورانه با منشأ گیاهی نیز دنبال می‌شود.

راه‌اندازی دو صندوق سرمایه‌گذاری جسورانه شرکتی در حوزه پزشکی بازساختی

در حوزه زیرساخت‌های مالی نیز برنامه راه‌اندازی دو صندوق سرمایه‌گذاری جسورانه شرکتی فعال در حوزه پزشکی بازساختی و محصولات درمانی پیشرفته پیش‌بینی شده است که مجموع ارزش سرمایه‌گذاری آن‌ها به ۱۰ هزار میلیارد ریال می‌رسد. این مجموعه اقدامات نشان‌دهنده رویکردی جامع در توسعه زیست‌فناوری کشور است؛ رویکردی که از تحلیل داده‌های علمی و سازماندهی ظرفیت‌های دانشگاهی آغاز شده و تا توسعه زنجیره‌های ارزش، تولید محصولات راهبردی، توسعه زیرساخت‌های درمانی و جذب سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پیشرفته ادامه می‌یابد.